Organizacja wycieczki szkolnej nie jest wyłącznie kwestią dobrej woli nauczycieli. To obszar szczegółowo regulowany przez przepisy prawa oświatowego oraz wewnętrzne regulaminy szkół. Każdy wychowawca planujący wyjazd powinien znać podstawowe dokumenty, z których wynikają obowiązki dotyczące liczby opiekunów, zgód rodziców oraz wymaganej dokumentacji.
Do kluczowych źródeł należą przede wszystkim:
Prawo oświatowe – ustawa regulująca funkcjonowanie szkół, prawa i obowiązki nauczycieli oraz kwestie bezpieczeństwa uczniów.
Rozporządzenie w sprawie krajoznawstwa i turystyki szkolnej – akt wykonawczy określający zasady organizowania wycieczek, wyjazdów, zielonych szkół i innych form turystyki.
Statut szkoły – często zawiera szczegółowy regulamin wycieczek, w tym np. minimalną liczbę opiekunów, zasady postępowania w razie wypadku czy wzory dokumentów.
Szkolny regulamin wycieczek i imprez – odrębny dokument przyjmowany zazwyczaj przez radę pedagogiczną, który doprecyzowuje rozwiązania z rozporządzeń do warunków konkretnej szkoły.
Przepisy ogólnokrajowe wyznaczają ramy, a szkoła może je uszczegółowić, ale nie może ich łagodzić. Oznacza to, że np. statut może wymagać większej liczby opiekunów niż wynika to z rozporządzenia, ale nie ma prawa dopuszczać mniejszej.
Odpowiedzialność dyrektora, nauczycieli i opiekunów
Za organizację wycieczki szkolnej i bezpieczeństwo uczniów odpowiadają różne osoby na różnych etapach. Uporządkowanie tej odpowiedzialności pozwala uniknąć nieporozumień, zwłaszcza w razie trudnych sytuacji lub wypadku.
Dyrektor szkoły – odpowiada za zatwierdzenie wycieczki, jej programu, karty wycieczki, składu kadry oraz za to, że wyjazd jest zgodny z przepisami prawa i regulaminami szkoły.
Kierownik wycieczki (zwykle nauczyciel) – odpowiada za przygotowanie wycieczki od strony merytorycznej i organizacyjnej, dobór opiekunów, opracowanie regulaminu dla uczestników, podział na grupy, nadzór nad realizacją programu oraz kontakt z dyrektorem i rodzicami.
Opiekunowie – sprawują bezpośrednią, bieżącą opiekę nad powierzonymi uczniami. To oni reagują na zachowania uczniów, pilnują zasad bezpieczeństwa, przeprowadzają zbiórki, liczą grupy, towarzyszą uczniom w pokojach, na przejściach, podczas posiłków i atrakcji.
W praktyce sądy i organy nadzoru oświatowego przy ocenie ewentualnych zaniedbań pytają przede wszystkim o dwie rzeczy: czy organizacja wyjazdu była zgodna z przepisami (m.in. liczba opiekunów, zgody, dokumentacja) oraz czy opiekunowie sprawowali realny nadzór, a nie tylko formalny. Dlatego dobrze przygotowana dokumentacja i właściwa obsada kadry to nie „papierologia”, ale realna ochrona nauczycieli i uczniów.
Regulamin wycieczki jako narzędzie porządkujące
Choć przepisy państwowe nie zawsze wymagają osobnego regulaminu na każdą wycieczkę, coraz więcej szkół stosuje praktykę tworzenia krótkiego, konkretnego regulaminu dla danego wyjazdu. Jest on następnie podpisywany przez uczniów i rodziców (czasem wystarczy potwierdzenie w karcie zgłoszenia).
Regulamin może określać m.in.:
zasady zachowania w autokarze, pociągu, miejscu noclegu, na basenie itp.,
godziny ciszy nocnej i pobudki,
zasady poruszania się po terenie ośrodka (z opiekunem, w grupach, w parach),
zakaz spożywania alkoholu, palenia papierosów, używania e-papierosów i innych substancji,
procedurę zgłaszania problemów zdrowotnych lub konfliktów,
konsekwencje rażącego naruszania zasad (np. skrócenie wycieczki, telefon do rodziców, notatka służbowa).
Dobrze opisane zasady, oparte na regulaminie szkoły i przepisach prawa, ułatwiają pracę opiekunom i ograniczają liczbę sporów z rodzicami. Opiekunowie nie „wymyślają” zasad na bieżąco – realizują ustalone, znane wcześniej reguły.
Liczba opiekunów na wycieczce szkolnej – przepisy i praktyka
Minimalna liczba opiekunów w świetle rozporządzenia
Podstawowe pytanie organizatorów brzmi zwykle: ilu opiekunów musi być na wycieczce szkolnej? Ogólna zasada wynikająca z przepisów mówi, że liczba nauczycieli-opiekunów ma zapewniać pełne bezpieczeństwo uczestników i powinna być dostosowana do ich wieku, stopnia samodzielności, stanu zdrowia oraz charakteru wyjazdu.
Rozporządzenia oraz szkolne regulaminy najczęściej przyjmują następujące minima:
Wycieczki piesze w miejscowości szkoły – zwykle 1 opiekun (nauczyciel) na klasę/grupę, a przy młodszych dzieciach (klasy I–III) dodatkowo drugi nauczyciel lub inny pracownik szkoły.
Wycieczki autokarowe krajowe, 1-dniowe – najczęstszy standard to min. 1 opiekun na 15 uczniów, przy czym przy młodszych dzieciach lub grupie mieszanej (np. uczniowie z orzeczeniami) – 1 na 10–12.
Zielone szkoły, wycieczki z noclegiem – zwykle wymaga się min. 1 opiekuna na 10–15 uczniów; niektóre statuty z góry wskazują bardziej rygorystyczne normy (np. 1/10 niezależnie od wieku).
Wycieczki zagraniczne – przepisy ogólne mówią o zapewnieniu bezpieczeństwa, a praktyka szkół i organów prowadzących zwykle oczekuje co najmniej 1 opiekuna na 10–12 uczniów.
Należy zwrócić uwagę, że są to minimalne standardy. W wielu sytuacjach konieczne będzie zwiększenie liczby opiekunów, np. gdy w grupie są uczniowie z niepełnosprawnościami, osoby z cukrzycą, ciężkimi alergiami, zaburzeniami zachowania lub gdy planowane są aktywności o podwyższonym ryzyku (góry, spływy kajakowe, kąpiele wodne).
Jak obliczać liczbę opiekunów – przykłady
Aby uniknąć wątpliwości, warto posługiwać się prostymi zasadami „zaokrąglania” w górę. Kilka typowych scenariuszy:
Klasa 27 uczniów, wycieczka autokarowa 1-dniowa, statut szkoły: 1 opiekun na 15 uczniów. Minimalna liczba opiekunów: 27 / 15 = 1,8, czyli koniecznie 2 opiekunów + kierownik (może być jednocześnie opiekunem, jeśli jest nauczycielem).
Dwie klasy po 22 uczniów, razem 44 osoby, wyjazd 3-dniowy z noclegiem, regulamin: 1 na 15. 44 / 15 = 2,93, więc co najmniej 3 opiekunów, ale w praktyce sensowne będzie 4 (ze względu na nocne dyżury, różne potrzeby uczniów, podział na grupy).
Grupa 10 uczniów z niepełnosprawnościami, w tym osoby na wózku, wyjazd na 2 dni. Formalnie przy normie 1/15 wystarczyłby 1 opiekun, ale z punktu widzenia bezpieczeństwa i zdrowego rozsądku konieczne są co najmniej 2–3 osoby dorosłe (np. nauczyciel wspomagający, pedagog, asystent).
Bezpieczna zasada brzmi: nie schodzić poniżej wymogów regulaminu i dostosowywać liczebność kadry do konkretnej grupy. Jeżeli wiesz, że klasa jest „trudna wychowawczo”, pojawiają się konflikty, agresja, ucieczki z lekcji – lepiej założyć dodatkowego opiekuna niż później tłumaczyć się z incydentów.
Kto może być opiekunem na wycieczce szkolnej
Rozporządzenia zwykle wskazują, że kierownikiem wycieczki musi być nauczyciel, natomiast opiekunem może być również inna osoba dorosła, posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych i odpowiednie przygotowanie zapewniające właściwą opiekę nad uczniami. Kluczowe jest, by:
opiekun był pełnoletni,
nie był pod wpływem alkoholu lub innych środków odurzających podczas sprawowania opieki,
znał program i regulamin wycieczki,
miał świadomość zakresu odpowiedzialności.
W praktyce opiekunami zostają najczęściej:
inni nauczyciele z tej samej szkoły (wychowawcy równoległych klas, nauczyciele wspomagający, pedagodzy, psychologowie),
pracownicy szkoły (np. bibliotekarz, instruktor, czasem pracownik administracji),
rodzice uczniów – po zaakceptowaniu przez dyrektora i kierownika wycieczki.
Jeżeli opiekunem ma zostać rodzic, warto przekazać mu pisemną informację o obowiązkach (np. w formie krótkiej instrukcji lub wyciągu z regulaminu) oraz jednoznacznie wyjaśnić, że na czas wyjazdu pełni funkcję opiekuna szkolnego, a nie „rodzica tylko swojego dziecka”. Powinien zajmować się całym przydzielonym mu pododdziałem uczniów, a nie wyłącznie własnym dzieckiem.
Obowiązki opiekunów na wycieczce – zakres i granice odpowiedzialności
Zakres podstawowych obowiązków opiekuna
Opiekun wycieczki szkolnej odpowiada nie tylko za „pilnowanie dyscypliny”, ale przede wszystkim za bezpieczeństwo fizyczne i psychiczne uczniów. W praktyce oznacza to szereg powtarzalnych czynności, które należy konsekwentnie wykonywać.
Do kluczowych zadań opiekuna należą m.in.:
uczestniczenie w odprawie przed wycieczką i zapoznanie się z programem, trasą, listą uczestników, numerami kontaktowymi i dokumentacją medyczną (alergie, leki, choroby przewlekłe),
sprawdzanie obecności przed wyjazdem, po każdym postoju, przy zmianie środka transportu, przed i po zajęciach, przy powrotach do pokoi,
nadzorowanie zachowania uczniów w środkach transportu, na przejściach przez jezdnię, podczas zwiedzania, w miejscach noclegu i rekreacji,
egzekwowanie zasad regulaminu wycieczki i reagowanie na ich łamanie,
udzielenie pierwszej pomocy przedmedycznej w razie wypadku oraz organizacja dalszej pomocy (pogotowie, kontakt z kierownikiem, rodzicami),
informowanie kierownika wycieczki o wszystkich istotnych zdarzeniach (konflikty, złe samopoczucie, złamanie regulaminu, zaginięcie ucznia itp.).
Przy większych wycieczkach dobrym rozwiązaniem jest formalny podział uczniów na grupy i przydzielenie do każdej z nich konkretnego opiekuna. Każdy opiekun ma swoją listę uczniów „pod opieką” i liczy ich zawsze w tych samych konfiguracjach. Ogranicza to chaos i ryzyko pomyłek.
Czego nie wolno opiekunowi i jakie są granice odpowiedzialności
Odpowiedzialność opiekuna nie oznacza, że musi (lub może) zrobić wszystko. Istnieje katalog zachowań, które są niedopuszczalne i mogą skutkować poważnymi konsekwencjami prawnymi, dyscyplinarnymi i wizerunkowymi.
Opiekun nie może m.in.:
spożywać alkoholu lub środków odurzających w trakcie wycieczki, nawet „po cichu” wieczorem,
opuszczać uczniów bez opieki (np. zostawić ich w hotelu i wyjść na spacer, zakupy, spa),
dopuszczać do samodzielnych wyjść uczniów, jeśli regulamin i program tego nie przewidują (np. wyjście grupki do miasta „na własną rękę”),
stosować przemocy fizycznej, wyzwisk, poniżania, gróźb wobec uczniów,
ignorować sygnały dotyczące złego samopoczucia, zagrożeń, przemocy rówieśniczej, używania substancji przez uczniów.
Granice odpowiedzialności opiekuna wyznacza przede wszystkim to, czy dochował należytej staranności. Sąd lub organ nadzorujący będzie pytał, czy postępował tak, jak rozsądnie działający nauczyciel w podobnej sytuacji; czy przewidział typowe zagrożenia; czy reagował na sygnały o niebezpieczeństwie. Jeżeli tak – odpowiedzialność może być ograniczona, nawet jeśli do zdarzenia doszło mimo środków ostrożności.
Podział ról w zespole opiekunów
Na wycieczkach kilku- lub kilkunastogodzinnych, a zwłaszcza przy wyjazdach kilkudniowych, opiekunowie powinni z góry ustalić podział ról. Zmniejsza to chaos i sprawia, że w sytuacjach napięcia każdy wie, co do niego należy.
Przykładowy podział ról może wyglądać tak:
Przykładowa organizacja pracy zespołu
Podział obowiązków nie musi być sztywny, ale dobrze, by przy starcie wyjazdu każdy wiedział, za co odpowiada w pierwszej kolejności. Przy większej kadrze można umówić się np. tak:
Opiekun ds. transportu – pilnuje wsiadania i wysiadania, siedzenia na wyznaczonych miejscach, zapięcia pasów, liczy uczniów przy każdym postoju, komunikuje się z kierowcą.
Opiekun ds. noclegu – koordynuje zakwaterowanie, rozdział pokoi, ciszę nocną, zgłaszanie usterek w obiekcie, poranne pobudki i zbiórki.
Opiekun „medyczny” – przechowuje apteczkę (jeśli nie ma osobnego ratownika), spisuje i monitoruje przyjmowanie leków przez uczniów, zbiera i pilnuje kart informacyjnych o stanie zdrowia, ma przy sobie numery do rodziców dzieci przewlekle chorych.
Opiekun „kulturalny” – pilnuje dyscypliny, reaguje na konflikty, dogląda przestrzegania regulaminu, wspiera uczniów w sytuacjach trudnych emocjonalnie (tęsknota, lęk, wybuchy złości).
Opiekun „liniowy” – idzie na początku albo na końcu kolumny podczas przemarszów, dba o bezpieczne przejścia, by nikt nie zostawał w tyle.
Role można łączyć lub rotować, by nie przeciążać jednej osoby. Jeżeli w zespole jest pedagog lub psycholog, dobrze jest go „uwolnić” od najbardziej technicznych zadań i przekierować na obserwację relacji w grupie.
Przy dłuższych wyjazdach opiekunowie powinni także ułożyć grafik dyżurów nocnych (np. co 2–3 godziny obchodzenie korytarzy, czuwanie przy pokojach młodszych dzieci). Ustne ustalenia typu „jakoś to ogarniemy” kończą się zazwyczaj na tym, że czuwa jedna osoba, a reszta śpi.
Źródło: Pexels | Autor: RDNE Stock project
Zgody rodziców na wycieczkę – co musi się w nich znaleźć
Bez pisemnej zgody rodziców (lub opiekunów prawnych) uczeń nie powinien uczestniczyć w wycieczce szkolnej. Nie wystarczy deklaracja ustna czy sms. Formularz zgody nie jest tylko formalnością – od jego treści zależy zakres odpowiedzialności szkoły i możliwość właściwego działania w sytuacjach nagłych.
Elementy podstawowej zgody na udział w wycieczce
Standardowy druk zgody można opracować raz w szkole i modyfikować w zależności od typu wyjazdu. W minimalnym zakresie powinny się w nim znaleźć:
dane ucznia (imię, nazwisko, klasa),
dane wyjazdu: cel, miejsce, termin, przybliżona godzina wyjazdu i powrotu, środek transportu,
oświadczenie rodzica/opiekuna prawnego o wyrażeniu zgody na udział dziecka w wyjeździe,
zgoda na sprawowanie opieki przez wskazanych opiekunów (nauczycieli, inne osoby dorosłe zatwierdzone przez dyrektora),
podpis rodzica wraz z datą oraz czytelnie napisanym imieniem i nazwiskiem.
Jeżeli szkoła stosuje elektroniczne dzienniki i moduły zgód, treść oświadczenia powinna być analogiczna jak w wersji papierowej, a system musi umożliwiać identyfikację osoby składającej oświadczenie.
Dodatkowe zgody i oświadczenia przy wyjazdach „podwyższonego ryzyka”
Przy wyjazdach, które wiążą się z większym ryzykiem (góry, sporty wodne, park linowy, jazda konna, narty), rozsądne jest pobranie dodatkowych zgód szczegółowych. Dzięki temu rodzic ma jasny obraz planowanych aktywności, a opiekunowie dysponują podstawą do działania. W takich zgodach można ująć m.in.:
zgodę na udział w konkretnych formach aktywności (np. spływ kajakowy, wejście do parku linowego, korzystanie z basenu),
oświadczenie o tym, że dziecko potrafi pływać (jeśli jest to wymagane),
informację, czy rodzic dopuszcza samodzielne krótkie wyjścia uczniów w małych grupach, jeśli przewiduje to program (np. 30 minut czasu wolnego na deptaku pod nadzorem „z daleka”),
zgodę na utrwalanie wizerunku dziecka podczas wyjazdu (zdjęcia grupowe, film), wraz ze wskazaniem, do jakich celów mogą być użyte (np. gazetka szkolna, strona internetowa).
Szkoła nie może „przerzucić” odpowiedzialności na rodzica poprzez ogólniki typu: „wyrażam zgodę na udział dziecka w wycieczce i biorę na siebie pełną odpowiedzialność za jego bezpieczeństwo”. Takie zapisy są prawnie wątpliwe – nauczyciel zawsze ponosi odpowiedzialność za nadzorowaną grupę.
Informacje zdrowotne i zgoda na udzielenie pomocy medycznej
Obok zgody na udział warto zebrać szczegółowe informacje medyczne. Najczęściej stosuje się osobny formularz – kartę informacyjną ucznia na czas wyjazdu. Powinny się w niej znaleźć m.in.:
choroby przewlekłe (np. astma, cukrzyca, padaczka, ciężkie alergie),
stałe przyjmowane leki, dawkowanie i sposób podawania,
informacja o skłonnościach do omdleń, chorobie lokomocyjnej, lęku wysokości, zaburzeniach lękowych itp.,
zakazy żywieniowe (alergie pokarmowe, dieta specjalna, przeciwwskazania medyczne),
dane kontaktowe do rodziców/opiekunów (najlepiej dwa różne numery telefonu),
zgoda na udzielenie pierwszej pomocy i podjęcie niezbędnych działań medycznych, w tym wezwanie pogotowia, transport do szpitala, zabiegi ratujące życie.
U młodszych uczniów i przy szerszych problemach zdrowotnych dobrze jest poprosić, aby lekarz prowadzący wypisał krótką informację dla opiekunów (np. co robić w razie napadu, objawów hipoglikemii, kontaktu z alergenem).
Dokumentacja wycieczki – co powinno znaleźć się w szkole i u opiekunów
Wyjazd szkolny wiąże się z opracowaniem pakietu dokumentów. Część z nich zostaje w sekretariacie, część zabiera kierownik, a część – poszczególni opiekunowie. Dobrze przygotowana dokumentacja ułatwia nie tylko rozliczenie wyjazdu, lecz także działanie w sytuacjach kryzysowych.
Podstawowy zestaw dokumentów w szkole
Przed wyjazdem dyrektor szkoły powinien dysponować pełną teczką wycieczki. Standardowo znajdują się w niej:
karta wycieczki (czasem nazywana kartą zgłoszenia) z programem, listą opiekunów, terminem, środkiem transportu, miejscem noclegu, przybliżonym kosztem,
pisemna zgoda dyrektora na organizację wycieczki,
regulamin wycieczki (może być ogólnoszkolny, z załączonym regulaminem szczegółowym danego wyjazdu),
harmonogram godzinowy – dzień po dniu,
lista uczestników z przypisaniem do grup (jeśli są),
kopie zgód rodziców i kart informacyjnych (oryginały mogą jechać z kierownikiem, jeśli tak stanowi procedura szkolna),
umowy z biurem podróży, przewoźnikiem, ośrodkiem wypoczynkowym, polisą ubezpieczeniową.
Niektóre szkoły prowadzą również rejestr wycieczek – księgę, w której wpisuje się każde przedsięwzięcie wraz z datą, miejscem i osobą kierownika. Ułatwia to nadzór i kontrole kuratorium.
Dokumenty, które zabiera ze sobą kierownik wycieczki
Kierownik powinien mieć przy sobie zestaw dokumentów w wersji papierowej lub – równolegle – elektronicznej (np. skany w zaszyfrowanym pliku). W praktyce przydaje się szczególnie:
oryginał lub kopia karty wycieczki z podpisem dyrektora,
lista uczestników z numerami telefonów kontaktowych do rodziców/opiekunów,
karty informacyjne uczniów (informacje medyczne, alergie, leki),
regulamin wycieczki, w tym zasady bezpieczeństwa oraz konsekwencje za ich nieprzestrzeganie,
dane kontaktowe do dyrektora, sekretariatu szkoły i osoby odpowiedzialnej w organie prowadzącym (w razie poważniejszych zdarzeń),
polisa ubezpieczeniowa i numer telefonu do ubezpieczyciela,
umowy z podmiotami świadczącymi usługi (biuro, hotel, przewoźnik) lub przynajmniej ich dane kontaktowe.
Przy wyjazdach zagranicznych dochodzi jeszcze kopia dokumentów tożsamości uczniów (dowód osobisty, paszport), karta EKUZ (jeśli obowiązuje), a także numery telefonów do konsulatu lub ambasady.
Dokumenty przydzielone poszczególnym opiekunom
Każdy opiekun dobrze, aby dysponował skróconym pakietem odnoszącym się do „swojej” grupy. Zazwyczaj zawiera on:
listę uczniów przydzielonych do danego opiekuna wraz z numerami kontaktowymi do rodziców,
zaznaczone informacje szczególne (np. astma, alergia na orzechy, brak zgody na zdjęcia) w formie krótkich adnotacji,
mini-harmonogram dnia (godziny zbiórek, posiłków, zajęć),
podstawowe numery alarmowe i numer telefonu do kierownika.
W razie rozdzielenia grup (np. dwie podgrupy zwiedzają różne obiekty) każdy opiekun zachowuje możliwość samodzielnego kontaktu z rodzicami i służbami, bez czekania na kierownika.
Regulamin wycieczki – jak go przygotować i przekazać uczniom
Sam fakt posiadania regulaminu nie zwiększy bezpieczeństwa, jeśli nikt go nie zna. Kluczowe jest, by był krótki, konkretny i omówiony z uczniami oraz rodzicami przed wyjazdem.
Co powinien zawierać regulamin wycieczki
Regulamin ogólny można włączyć do statutu szkoły, a przy każdym wyjeździe doprecyzować postanowienia szczegółowe. W treści regulaminu powinny znaleźć się zwłaszcza:
zasady zachowania w środkach transportu (obowiązek siedzenia, zapinania pasów, zakaz chodzenia po autokarze w czasie jazdy),
zasady poruszania się po drogach, chodnikach, szlakach turystycznych (chodzenie parami, słuchanie poleceń opiekuna, przechodzenie tylko w wyznaczonych miejscach),
zasady bezpieczeństwa w miejscu noclegu (zakaz wychodzenia po ciszy nocnej, zakaz przyjmowania osób z zewnątrz, korzystanie z balkonów, wind),
zasady korzystania z atrakcji (basen, park linowy, sprzęt sportowy) – wyłącznie pod nadzorem i zgodnie z instrukcjami obsługi,
zakaz posiadania i używania alkoholu, papierosów, e-papierosów, środków psychoaktywnych, a także niebezpiecznych przedmiotów,
zasady korzystania z telefonów komórkowych i internetu (np. zakaz nagrywania i publikowania wizerunku innych uczniów bez zgody, ograniczenie grania w nocy),
konsekwencje za rażące naruszenia zasad (np. konieczność wcześniejszego powrotu pod opieką rodzica, kary przewidziane w statucie).
Regulamin szczegółowy dobrze jest dołączyć do karty wycieczki i rozdać uczniom oraz rodzicom razem z formularzem zgody. Nauczyciel może wtedy wymagać potwierdzenia, że rodzic zapoznał się z treścią.
Omówienie regulaminu z uczniami przed wyjazdem
Sam podpis rodzica pod regulaminem nie wystarczy. Niezbędne jest spokojne, rzeczowe omówienie zasad z uczniami, najlepiej na godzinie wychowawczej. W trakcie takiej rozmowy warto:
wyjaśnić powody konkretnych zakazów (np. dlaczego nie wolno wychodzić z pokoju po ciszy nocnej),
podyskutować o typowych sytuacjach: co zrobić, gdy ktoś się zgubi, ktoś proponuje alkohol, dochodzi do konfliktu w pokoju,
poprosić uczniów o doprecyzowanie zasad wspólnego życia w pokojach – np. cisza w określonych godzinach, dyżury sprzątania, szacunek dla prywatności,
podkreślić, że sygnalizowanie problemów opiekunowi jest obowiązkiem, a nie „kablowaniem”.
Dobrym rozwiązaniem jest wydrukowanie krótkiej wersji regulaminu (1 strona A4) i rozdanie każdemu uczniowi. Można też poprosić, by uczniowie podpisali się pod stwierdzeniem, że zasady są im znane i je akceptują.
Źródło: Pexels | Autor: Mehmet Turgut Kirkgoz
Kontakt z rodzicami przed, w trakcie i po wycieczce
Jasna komunikacja z rodzicami ogranicza liczbę nieporozumień i roszczeń. Z perspektywy opiekunów ważne jest, aby kanały kontaktu były określone z wyprzedzeniem, a informacje – spójne.
Informacja przedwyjazdowa dla rodziców
Poza formalną zgodą warto sporządzić komunikat organizacyjny do rodziców. Może mieć formę kartki, wiadomości w dzienniku elektronicznym lub maila. Zazwyczaj obejmuje:
dokładne informacje o miejscu zbiórki, godzinie wyjazdu i powrotu,
listę rzeczy obowiązkowych (np. legitymacja, dokument tożsamości, leki, strój odpowiedni do pogody),
Przepływ informacji w trakcie wyjazdu
Rodzice oczekują, że w razie potrzeby ktoś odbierze telefon i udzieli rzetelnych informacji, a jednocześnie nauczyciele nie mogą spędzić całej wycieczki na odpisywaniu na wiadomości. Dobrze zorganizowana komunikacja pozwala zachować równowagę.
Ustala się jeden główny kanał komunikacji (np. dziennik elektroniczny, aplikacja klasowa, e-mail), którym kierownik lub wyznaczona osoba przekazuje komunikaty zbiorcze.
Rodzicom podaje się telefon alarmowy (najczęściej do kierownika), z zastrzeżeniem, że służy on do spraw nagłych, a nie bieżących pytań o godzinę kolacji.
W przypadku dłuższych wyjazdów można zaplanować „okienko kontaktowe”, kiedy uczniowie dzwonią do rodziców (np. po kolacji), aby uniknąć sytuacji, że telefony rozpraszają podczas zajęć.
Przy poważniejszym zdarzeniu (np. wizyta na SOR-ze, interwencja policji) kierownik najpierw informuje dyrektora, a następnie rodzica danego ucznia – przekaz jest wtedy spójny i udokumentowany.
Praktycznym rozwiązaniem bywa krótkie podsumowanie dnia wysyłane do rodziców grupowo: kilka zdań i ewentualnie jedno zbiorcze zdjęcie (tam, gdzie szkoła dopuszcza taką formę komunikacji i są zgody na wizerunek).
Kontakt z rodzicami po zakończeniu wyjazdu
Po powrocie emocje czasem sięgają zenitu – dziecko jest zmęczone, opowiada chaotycznie, a rodzic wyciąga pochopne wnioski. W klasach starszych problem bywa mniejszy, ale także tam opłaca się uporządkować informacje.
Wychowawca może przygotować krótką notatkę w dzienniku elektronicznym – co się udało zrealizować, jak uczniowie się zachowywali, czy były sytuacje wymagające reakcji.
Przy dłuższych wyjazdach i istotnych incydentach (np. złamanie regulaminu przez kilku uczniów) dobrym narzędziem bywa spotkanie z rodzicami lub indywidualne rozmowy – zanim sprawa przeniesie się do korytarzowych plotek.
Jeśli doszło do interwencji służb medycznych, opiekun sporządza krótką notatkę służbową z przebiegu zdarzenia i przekazuje ją dyrektorowi. Ułatwia to późniejsze wyjaśnienia wobec rodziców i ubezpieczyciela.
Odpowiedzialność prawna opiekunów i kierownika wycieczki
Szkolna wycieczka to nie „wolontariat” – na kierowniku i opiekunach ciąży formalna odpowiedzialność za bezpieczeństwo uczniów. Zrozumienie jej zakresu pomaga unikać błędów.
Zakres odpowiedzialności nauczyciela-opiekuna
Nauczyciel podczas wyjazdu wykonuje obowiązki służbowe. Odpowiada za zapewnienie uczniom należytej opieki, czyli takiej, jakiej można wymagać od rozsądnego i starannego pedagoga w danych warunkach.
Obowiązkiem opiekuna jest stały nadzór nad powierzonymi mu uczniami – dostosowany do ich wieku i charakteru wyjazdu (inny nadzór nad pierwszoklasistami na zielonej szkole, inny nad maturzystami w muzeum).
Nauczyciel nie odpowiada za każdy uraz „z definicji”, ale za zaniechanie lub rażące niedbalstwo (np. brak reakcji na ryzykowne zachowanie, pozostawienie grupy bez opieki).
Odpowiedzialność może mieć charakter dyscyplinarny (np. nagana dyrektora), cywilny (roszczenia odszkodowawcze) albo w skrajnych sytuacjach – karny (narażenie na niebezpieczeństwo).
Nauczyciel nie może samowolnie zmniejszać liczby opiekunów w stosunku do zatwierdzonej karty wycieczki ani przekazywać opieki osobom nieupoważnionym (np. przypadkowemu rodzicowi bez zgody dyrektora).
Przykład z praktyki: jeśli opiekun zabiera całą klasę do aquaparku, ale sam zostaje w kawiarni, bo „ratownik przecież jest”, a uczeń tonie podczas zabawy z kolegami – trudno mówić o należytym dozorze.
Rola i odpowiedzialność kierownika wycieczki
Kierownik odpowiada nie tylko za grupę uczniów, lecz także za prawidłowe przygotowanie całego przedsięwzięcia. W jego zadaniach mieszczą się:
opracowanie programu i harmonogramu wyjazdu,
sprawdzenie dokumentów takich jak umowy, polisa, karta wycieczki,
przydział obowiązków między opiekunów, w tym określenie, kto ma przy sobie apteczkę, dokumenty, pieniądze,
kontakt z biurem podróży, przewoźnikiem, ośrodkiem wypoczynkowym,
podejmowanie decyzji w sytuacjach nadzwyczajnych (od zmiany planu dnia po przerwanie wyjazdu).
Z prawnego punktu widzenia kierownik odpowiada za organizacyjną stronę bezpieczeństwa. Jeśli np. autokar nie spełnia wymogów (brak pasów, nieaktualne badanie techniczne), a kierownik mimo to decyduje o wyjeździe, bierze na siebie realne ryzyko.
Odpowiedzialność rodziców a wyjazd szkolny
Oddanie dziecka pod opiekę szkoły nie oznacza całkowitego „przeniesienia” odpowiedzialności. Rodzice wciąż mają swoje zadania.
Mają obowiązek udzielić rzetelnych informacji o stanie zdrowia dziecka i przekazać niezbędne leki wraz z instrukcją (pisemną, a nie „na słowo”).
Powinni być dostępni pod wskazanym numerem telefonu lub wyznaczyć osobę zastępczą, która w razie potrzeby podejmie szybkie decyzje (np. zgoda na zabieg).
W przypadku rażącego złamania regulaminu przez dziecko (np. alkohol, ucieczka z ośrodka) rodzic może zostać zobowiązany do odebrania ucznia z wycieczki na własny koszt.
Sytuacje szczególne: wypadki, choroba, zachowania ryzykowne
Nawet najlepiej przygotowany wyjazd nie wyeliminuje wszystkich ryzyk. Kluczowe jest, by opiekunowie mieli jasną procedurę działania.
Procedura w razie wypadku lub urazu ucznia
Przy każdym zdarzeniu losowym – od skręconej kostki po poważniejszy uraz – kroki są podobne, choć skala działań inna.
Zapewnienie bezpieczeństwa pozostałym uczniom (zabezpieczenie miejsca zdarzenia, odsunięcie ciekawskich, wyłączenie niebezpiecznego sprzętu).
Udzielenie pierwszej pomocy zgodnie z posiadanymi umiejętnościami i wyposażeniem apteczki; wezwanie pogotowia, jeśli sytuacja tego wymaga.
Powiadomienie kierownika (jeśli nie jest obecny) oraz dyrektora szkoły.
Kontakt z rodzicami poszkodowanego ucznia – przekazanie informacji konkretnie: co się stało, jakiej pomocy udzielono, gdzie uczeń się znajduje.
Sporządzenie notatki z przebiegu zdarzenia; po powrocie – wypełnienie dokumentów dotyczących wypadku ucznia w szkole (zgodnie z procedurą BHP placówki).
W przypadku poważniejszego wypadku (np. złamanie, uraz głowy) jeden z opiekunów jedzie z uczniem do szpitala, a reszta grupy pozostaje pod opieką pozostałych nauczycieli. Liczba opiekunów nie powinna spaść poniżej minimum wynikającego z przepisów i regulaminu szkoły – czasem trzeba wtedy skrócić program dnia lub poprosić o wsparcie miejscową szkołę/organizatora.
Postępowanie w razie nagłego pogorszenia stanu zdrowia
Atak astmy, napad padaczki, silna reakcja alergiczna – to sytuacje, o których teoretycznie wiadomo z kart informacyjnych, ale w praktyce często zaskakują.
Opiekun powinien znać przynajmniej zarys procedury dla najczęstszych schorzeń występujących w grupie (astma, cukrzyca, alergie, padaczka), a także wiedzieć, gdzie znajdują się leki ucznia.
Jeśli rodzic przekazuje lek „doraźny” (np. adrenalina w ampułkostrzykawce, inhalator), dobrze, by dołączył krótką instrukcję na piśmie, najlepiej podpisaną przez lekarza.
Po epizodzie zdrowotnym zawsze kontaktuje się z rodzicem – nawet jeśli sytuacja została opanowana i nie wymagała karetki. Rodzic ma prawo wiedzieć, co się wydarzyło.
Reakcja na zachowania ryzykowne uczniów
Wycieczki sprzyjają testowaniu granic. Alkohol, papierosy, e-papierosy, wychodzenie z ośrodka po ciszy nocnej czy nagrywanie innych uczniów w pokoju to najczęstsze problemy.
Na etapie przygotowań ustala się konsekwencje za poważne naruszenia regulaminu (opisane w regulaminie i znane rodzicom).
W sytuacjach skrajnych (np. upojenie alkoholowe, agresja) dyrektor może podjąć decyzję o natychmiastowym odebraniu ucznia przez rodziców lub inną pełnoletnią osobę upoważnioną.
Źródło: Pexels | Autor: Thư Tiêu
Uczniowie ze specjalnymi potrzebami a wyjazdy szkolne
Decyzja o udziale ucznia z niepełnosprawnością, chorobą przewlekłą czy zaburzeniami ze spektrum autyzmu w wycieczce nie powinna z góry brzmieć „nie”. Wymaga jednak przygotowania i współpracy kilku stron.
Planowanie wyjazdu z udziałem uczniów o szczególnych potrzebach
Na etapie organizacji warto włączyć w rozmowę rodziców, pedagoga/psychologa szkolnego oraz – jeśli to możliwe – samego ucznia.
Analizuje się realne ograniczenia (np. mobilność, wrażliwość na bodźce, rytm dnia związany z lekami) i dostosowuje program.
Ustala się, czy konieczne jest zwiększenie liczby opiekunów lub przydzielenie konkretnemu uczniowi opiekuna-„cienia”.
Sprawdza się, czy miejsce noclegu i atrakcje są dostępne (podjazdy, windy, możliwość diety specjalnej).
Często wystarcza kilka drobnych korekt, żeby uczeń mógł bezpiecznie uczestniczyć w większości aktywności, zamiast z góry zostawać w domu.
Dokumentacja i ustalenia indywidualne
Przy bardziej złożonych potrzebach tworzy się dodatkową, krótką kartę indywidualnych ustaleń, załączoną do dokumentacji wycieczki. Może ona obejmować m.in.:
godziny i sposób podawania leków (kto podaje, gdzie są przechowywane),
czynniki ryzyka (np. hałas, tłok, nagłe zmiany planu) i strategie ich minimalizowania,
sposób reagowania w kryzysie (kogo uczeń ufa, jak go wyciszyć, kiedy dzwonić po rodzica),
zakres wyłączeń z aktywności (np. brak udziału w parku linowym, ale udział w spacerach).
Organizacja finansów i rozliczenie wycieczki
Obszar pieniędzy bywa szczególnie wrażliwy – zarówno wobec rodziców, jak i organu prowadzącego. Przejrzyste zasady ograniczają pola konfliktu.
Zbieranie wpłat od rodziców
Sposób pobierania opłat określa regulamin szkoły i przepisy organu prowadzącego, ale w codziennej praktyce sprawdza się kilka prostych zasad.
Informacja o koszcie wyjazdu powinna być pełna i zrozumiała (co zawiera cena, a co uczeń opłaca we własnym zakresie).
Rozsądnie jest zaplanować co najmniej jeden termin wpłaty zaliczki i jeden termin ostateczny – z wyraźnym wskazaniem, że brak wpłaty oznacza rezygnację.
Wszystkie wpłaty muszą być ewidencjonowane (lista wpłat, pokwitowania, przelewy na rachunek szkoły lub rady rodziców – zgodnie z przyjętą procedurą).
Rozliczenie kosztów i dokumentów finansowych
Po zakończeniu wyjazdu kierownik przygotowuje rozliczenie. Wymaga to kompletowania faktur i rachunków.
Zbiera się wszystkie dowody zakupu związane z wycieczką: faktury za transport, noclegi, bilety wstępu, przewodników, ubezpieczenie.
Jeśli opiekunowie otrzymali zaliczki w gotówce, sporządzają rozliczenie delegacji lub innych wydatków zgodnie z wewnętrznymi zasadami szkoły.
Rodzicom można udostępnić skrócone rozliczenie (np. zestawienie głównych pozycji kosztowych), co buduje zaufanie i pokazuje, że środki zostały wydane celowo.
Praktyczne wskazówki organizacyjne dla opiekunów
Doświadczeni nauczyciele mają swoje sprawdzone „triki”, które podnoszą komfort i bezpieczeństwo wyjazdu bez generowania dodatkowych kosztów.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Ilu opiekunów musi być na wycieczce szkolnej?
Liczba opiekunów powinna przede wszystkim zapewniać bezpieczeństwo uczniów i jest dostosowywana do wieku, samodzielności, stanu zdrowia uczniów oraz rodzaju wyjazdu. Przepisy ogólne i szkolne regulaminy wyznaczają zwykle minima, np. 1 opiekun na 15 uczniów przy wycieczkach autokarowych.
W praktyce często przyjmuje się:
wycieczki piesze w miejscowości szkoły – min. 1 opiekun na klasę/grupę, przy młodszych dzieciach dodatkowa osoba dorosła,
wycieczki autokarowe 1‑dniowe – zwykle 1 opiekun na 15 uczniów (przy młodszych lub „trudniejszych” klasach częściej 1 na 10–12),
wyjazdy z noclegiem i zielone szkoły – najczęściej 1 opiekun na 10–15 uczniów.
Zawsze można, a czasem trzeba, zwiększyć liczbę opiekunów ponad minimum, np. przy uczniach z niepełnosprawnościami.
Jak obliczyć minimalną liczbę opiekunów na wycieczce?
Liczbę opiekunów oblicza się, dzieląc liczbę uczestników przez normę określoną w statucie lub regulaminie (np. 1/15, 1/10), a wynik zawsze zaokrągla się w górę. Przykład: 27 uczniów przy normie 1/15 daje 1,8, czyli trzeba zaplanować co najmniej 2 opiekunów.
W przypadku kilku klas lub wyjazdu z noclegiem warto do wyniku dodać jeszcze jedną osobę dorosłą ze względów organizacyjnych (dyżury nocne, podział na mniejsze grupy, awaryjne sytuacje zdrowotne). Niezależnie od obliczeń nie wolno zejść poniżej minimum określonego w dokumentach szkoły.
Kto może być opiekunem na wycieczce szkolnej – czy rodzic też?
Kierownikiem wycieczki musi być nauczyciel, natomiast opiekunem może być również inna osoba dorosła, która ma pełną zdolność do czynności prawnych, zna program i regulamin wyjazdu oraz jest świadoma zakresu odpowiedzialności. Warunkiem jest m.in. trzeźwość i dyspozycyjność przez cały czas trwania opieki.
W roli opiekunów najczęściej występują inni nauczyciele, pedagodzy, pracownicy szkoły, ale za zgodą dyrektora i kierownika wycieczki opiekunem może zostać także rodzic. Warto wtedy przekazać mu pisemny zakres zadań, by nie traktował wyjazdu jak „własnej” wycieczki, lecz jak pełnienie funkcji służbowej wobec całej grupy.
Czy potrzebna jest pisemna zgoda rodziców na wycieczkę szkolną?
Tak, na większość wycieczek wymagana jest pisemna zgoda rodziców lub opiekunów prawnych, zwłaszcza gdy wyjazd odbywa się poza teren szkoły, wiąże się z przejazdem autokarem, noclegiem lub aktywnościami o podwyższonym ryzyku. Brak zgody oznacza, że uczeń nie może wziąć udziału w wyjeździe.
Szkoły korzystają najczęściej z własnych wzorów zgód, w których oprócz podpisu rodzica znajdują się informacje o stanie zdrowia dziecka, przyjmowanych lekach, alergiach oraz upoważnienie do udzielania pierwszej pomocy i podjęcia niezbędnych decyzji medycznych w nagłych sytuacjach.
Jakie dokumenty są obowiązkowe przy organizacji wycieczki szkolnej?
Zakres dokumentacji może się nieco różnić w zależności od szkoły, ale zazwyczaj obejmuje:
kartę wycieczki z programem, listą uczestników i opiekunów,
zgody rodziców/opiekunów prawnych,
regulamin wycieczki (ogólnoszkolny lub przygotowany na dany wyjazd),
dane kontaktowe do rodziców i informacje medyczne o uczniach.
Dokumenty te zatwierdza dyrektor szkoły, a ich kompletność jest później istotna m.in. przy ocenie ewentualnych zdarzeń losowych lub wypadków.
Kto ponosi odpowiedzialność za bezpieczeństwo uczniów podczas wycieczki?
Odpowiedzialność jest rozłożona na kilka osób. Dyrektor odpowiada za zatwierdzenie wycieczki i dopilnowanie, by była ona zgodna z prawem i regulaminami szkoły. Kierownik wycieczki planuje wyjazd, dobiera opiekunów, opracowuje regulamin dla uczestników i czuwa nad realizacją programu.
Bezpośrednią, codzienną opiekę nad uczniami sprawują opiekunowie. To oni liczą uczniów, prowadzą grupę, reagują na zachowania zagrażające bezpieczeństwu i w razie potrzeby podejmują szybkie decyzje. Organy nadzoru i sądy oceniają potem, czy liczba opiekunów była zgodna z przepisami oraz czy sprawowany nadzór był realny, a nie tylko „na papierze”.
Czy każda wycieczka musi mieć osobny regulamin dla uczniów?
Przepisy ogólnokrajowe nie zawsze wymagają odrębnego regulaminu dla każdej wycieczki, ale wiele szkół wprowadza taką praktykę, bo ułatwia to pracę opiekunom i ogranicza spory z rodzicami. Taki regulamin bywa załącznikiem do karty wycieczki i jest podpisywany przez uczniów oraz rodziców.
Regulamin określa zwykle m.in. zasady zachowania w autokarze, w miejscu noclegu, godziny ciszy nocnej, sposób poruszania się po terenie ośrodka, zakaz używek oraz konsekwencje łamania zasad. Dzięki temu opiekunowie nie muszą „wymyślać” reguł na bieżąco, tylko egzekwują wcześniej znane uczestnikom ustalenia.
Najbardziej praktyczne wnioski
Organizacja wycieczki szkolnej jest ściśle uregulowana przepisami (Prawo oświatowe, rozporządzenie o turystyce szkolnej) oraz wewnętrznymi dokumentami szkoły (statut, regulamin wycieczek), których trzeba bezwzględnie przestrzegać.
Szkoła może jedynie zaostrzać wymogi wynikające z przepisów (np. zwiększać liczbę opiekunów), ale nie ma prawa ich łagodzić ani pomijać.
Dyrektor odpowiada za zatwierdzenie wycieczki, programu, dokumentacji i składu kadry, kierownik za przygotowanie i realizację wyjazdu, a opiekunowie za bieżący, realny nadzór nad uczniami.
Kluczowe znaczenie przy ewentualnych wypadkach ma to, czy liczba opiekunów, zgody rodziców i dokumentacja były zgodne z przepisami oraz czy opiekunowie sprawowali faktyczną, a nie wyłącznie formalną opiekę.
Regulamin wycieczki (często tworzony osobno dla danego wyjazdu) porządkuje zasady zachowania, bezpieczeństwa i konsekwencji, zmniejsza liczbę sporów z rodzicami i ułatwia działanie opiekunom.
Minimalna liczba opiekunów zależy od typu wyjazdu (pieszy, autokarowy, z noclegiem, zagraniczny), wieku i samodzielności uczniów oraz ich stanu zdrowia; standardem jest 1 opiekun na 10–15 uczniów, ale w wielu sytuacjach konieczne jest zwiększenie obsady.
