Dyżur nauczycielski to jedna z tych czynności, które w szkole „dzieją się same” – ale gdy dochodzi do wypadku, konfliktu z rodzicami lub kontroli, nagle okazuje się, że brakuje jasnych zasad. Prawa i obowiązki nauczyciela dyżurującego powinny być precyzyjnie opisane w regulaminach szkolnych, protokołach BHP i wewnętrznych procedurach. Inaczej odpowiedzialność rozmywa się, a nauczyciel zostaje sam z problemem.
Dobrze przygotowany regulamin dyżurów:
chroni uczniów – bo zapewnia realną, a nie „na papierze” opiekę,
chroni nauczycieli – jasno określa, czego się od nich wymaga i czego wymagać nie wolno,
ułatwia dyrektorowi organizację pracy i rozliczanie zadań opiekuńczych,
zmniejsza ryzyko sporów z rodzicami, a w razie zdarzenia – porządkuje odpowiedzialność.
Regulamin dyżurów nie zastępuje przepisów prawa oświatowego, ale je doprecyzowuje w realiach konkretnej szkoły. Dlatego powinien być zgodny z ustawą Prawo oświatowe, Kartą Nauczyciela, przepisami BHP i statutem szkoły, a jednocześnie na tyle szczegółowy, by nauczyciel dyżurujący wiedział: gdzie ma być, co ma robić i za co nie odpowiada.
Podstawy prawne dyżurów nauczycieli i zakres odpowiedzialności
Prawa i obowiązki nauczyciela dyżurującego wynikają z kilku różnych aktów prawnych. Samo słowo „dyżur” nie zawsze pojawia się wprost, ale z ogólnego zakresu zadań nauczyciela i szkoły wynika obowiązek zapewnienia opieki uczniom.
Najczęściej przywoływane źródła to:
Prawo oświatowe – określa m.in. obowiązek zapewnienia uczniom bezpieczeństwa w czasie zajęć organizowanych przez szkołę (w tym przerw, imprez, wyjść),
Karta Nauczyciela – mówi o obowiązku rzetelnego realizowania zadań opiekuńczych i wychowawczych, w tym zapewnienia bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć szkolnych,
przepisy BHP (rozporządzenia dotyczące bezpieczeństwa i higieny w szkołach) – wskazują m.in. na konieczność zapewnienia nadzoru nad uczniami, odpowiedniej liczby opiekunów i reagowania na zagrożenia,
statut szkoły – w praktyce najważniejszy dokument wewnętrzny określający szczegółowe zasady organizacji dyżurów i odpowiedzialność nauczycieli dyżurujących,
regulaminy wewnętrzne (regulamin dyżurów, regulamin przerw, procedury bezpieczeństwa) – doprecyzowują, jak w konkretnej szkole wygląda dyżurowanie.
Regulamin dyżurów nie może być sprzeczny z przepisami wyższego rzędu, ale może i powinien je uszczegóławiać. To właśnie w regulaminie da się wpisać konkretne miejsca, zakres nadzoru, zasady zastępstw czy obowiązki w sytuacji zagrożenia.
Odpowiedzialność nauczyciela dyżurującego za bezpieczeństwo
Nauczyciel pełniący dyżur realizuje obowiązek zapewnienia uczniom opieki i bezpieczeństwa. Nie oznacza to jednak odpowiedzialności absolutnej za każdą sytuację. Kluczowe jest pojęcie należytej staranności.
Można przyjąć kilka podstawowych zasad:
nauczyciel dyżurujący odpowiada za należyty nadzór, czyli takie wykonywanie dyżuru, jakie można rozumnie oczekiwać od starannego pedagoga w danych warunkach,
jeżeli nauczyciel w czasie dyżuru jest nieobecny na stanowisku, zajęty prywatnym telefonem lub rozmową niezwiązaną z opieką, a dojdzie do wypadku – jego odpowiedzialność może być realna,
jeżeli do wypadku dochodzi mimo obecności i reakcji nauczyciela (np. nagła utrata przytomności ucznia, gwałtowna bójka bez wcześniejszych sygnałów) – odpowiedzialność może zostać ograniczona lub wyłączona, o ile nauczyciel zrobił to, czego można było od niego racjonalnie oczekiwać,
szkoła i organ prowadzący ponoszą również odpowiedzialność organizacyjną – za to, że zapewniono lub nie zapewniono odpowiedniej liczby nauczycieli dyżurujących oraz warunków do bezpiecznego pełnienia dyżuru.
Dlatego regulamin powinien jasno pokazywać, co jest obowiązkiem nauczyciela dyżurującego, a za co odpowiada dyrektor (np. za odpowiednią liczbę dyżurów, wyposażenie, procedury).
Granice odpowiedzialności: czego nie można wymagać od dyżurnego
Precyzyjne określenie praw i obowiązków nauczyciela dyżurującego to także wyznaczenie granic. W regulaminie dyżurów nie powinny się znaleźć wymagania sprzeczne z przepisami lub zdrowym rozsądkiem, np.:
sprawowanie jednoczesnego nadzoru nad kilkoma piętrami lub zbyt rozległym terenem, którego fizycznie nie da się ogarnąć wzrokiem,
pozostawanie samemu na dużym boisku przy kilkuset uczniach, gdy bezpieczna organizacja wymaga 2–3 dyżurujących,
wykonywanie w czasie dyżuru innych obowiązków (np. dyrektorskich, sekretariatu, prowadzenie dokumentacji),
zastępowanie ochrony szkoły w czynnościach wymagających uprawnień (np. przeszukanie torby, kontrola osobista).
Warto to zapisać wprost, ponieważ praktyka „radzenia sobie” często prowadzi do nieformalnych oczekiwań wobec nauczycieli, które nie mają odzwierciedlenia w prawie i narażają ich na nieuzasadnioną odpowiedzialność.
Zakres obowiązków nauczyciela dyżurującego – co musi się znaleźć w regulaminie
Podstawowe zadania podczas dyżuru
Zakres obowiązków nauczyciela dyżurującego powinien być na tyle szczegółowy, by nie pozostawiać wątpliwości, co rzeczywiście należy do dyżurującego. W praktyce w regulaminie dyżurów warto zawrzeć co najmniej takie obowiązki:
punktualne stawienie się na wyznaczone miejsce dyżuru i jego nieprzerwane pełnienie przez cały czas trwania,
aktywny nadzór nad uczniami – obecność wśród uczniów, przemieszczanie się, obserwacja miejsc newralgicznych, a nie siedzenie w jednym punkcie,
przeciwdziałanie niebezpiecznym zachowaniom – natychmiastowe reagowanie na bójki, bieganie po schodach, wspinanie się po balustradach, wychylanie przez okna itd.,
kontrolę miejsc o podwyższonym ryzyku (schody, przejścia, toalety, drzwi wejściowe, portiernia, strefy przy szatniach),
przestrzeganie zasad wynikających z regulaminu szkoły (zakaz używania telefonów, zakaz wychodzenia poza teren, zasady przebywania w szatni),
udzielanie uczniom pomocy, w tym pierwszej pomocy przedmedycznej lub wezwanie odpowiednich służb,
dokumentowanie ważniejszych incydentów (np. bójek, urazów, poważniejszych konfliktów, naruszeń prawa).
Sam zapis ogólny „nauczyciel dyżurujący odpowiada za bezpieczeństwo uczniów” jest zbyt mało precyzyjny. Dobrze napisany regulamin dyżurów wyszczególnia działań, których oczekuje się od nauczyciela w konkretnych sytuacjach – dzięki temu dyżur staje się realnym narzędziem zapewnienia bezpieczeństwa, a nie formalnością.
Obowiązek bycia w konkretnym miejscu i czasie
Jednym z podstawowych warunków skutecznego dyżurowania jest dokładne określenie miejsca i czasu dyżuru. Regulamin dyżurów powinien więc przewidywać, że:
lista dyżurów (grafik) określa imiennie nauczycieli, miejsce pełnienia dyżuru i zakres czasowy (np. przerwa 9:45–10:00, wejście główne i korytarz parteru),
nauczyciel zobowiązany jest być na stanowisku dyżuru najpóźniej z chwilą rozpoczęcia przerwy (w praktyce – dobrze doprecyzować, że opuszcza lekcję 2–3 minuty wcześniej, jeśli to możliwe organizacyjnie),
nauczyciel nie może samowolnie zmieniać przydzielonego miejsca dyżurowania (np. przenosić się z parteru na boisko) bez uzgodnienia z dyrektorem lub koordynatorem dyżurów,
zakończenie dyżuru następuje dopiero po wejściu kolejnego nauczyciela dyżurującego, a nie „z wybiciem dzwonka”.
Warto unikać sytuacji, w której regulamin ogólnie stwierdza, że „nauczyciele dyżurują na korytarzach”, ale nie określa konkretnie, kto, gdzie i kiedy. W razie wypadku ustalenie odpowiedzialności staje się wtedy znacznie trudniejsze, a nauczyciel może zostać obciążony winą za coś, co wynikało z bałaganu organizacyjnego.
Szukasz nowego miejsca do życia w Małopolsce? Sprawdź inwestycje deweloperskie w Wadowicach: Bongo Invest — nowe mieszkania w sercu regionu.
Reagowanie na zachowania uczniów i naruszenia regulaminu
W regulaminie dyżurów warto wprost opisać, jakich reakcji oczekuje się od nauczyciela dyżurującego w razie stwierdzenia niepożądanych zachowań. Ogólne „nauczyciel reaguje adekwatnie” to za mało. Przydatne są konkretne procedury, np.:
w przypadku bójki lub agresji fizycznej – natychmiastowe rozdzielenie uczestników, wezwanie wsparcia (np. nauczyciela z najbliższej klasy, dyrektora, pedagoga), odnotowanie zdarzenia i powiadomienie wychowawców,
w przypadku używania e-papierosów lub innych zakazanych przedmiotów – zabezpieczenie przedmiotu, wezwanie wychowawcy, opisanie zdarzenia w notatce służbowej, powiadomienie rodziców według przyjętej w szkole procedury,
w przypadku ucieczki ucznia z terenu szkoły – niezwłoczne powiadomienie dyrekcji, odnotowanie okoliczności (gdzie, kiedy, czy uczeń miał zgodę na wyjście), ewentualne powiadomienie rodziców lub służb, jeżeli przewidują to procedury bezpieczeństwa.
Regulamin nie musi opisywać każdej możliwej sytuacji, ale powinien wskazywać konkretne typy zachowań i obowiązki nauczyciela dyżurującego, tak by nie ograniczać się do pustych ogólników. Dobrze, jeśli procedury dyżurów są spójne z procedurą postępowania w przypadku agresji, używek, zaginięcia ucznia, pożaru czy zagrożenia zewnętrznego.
Obowiązek dokumentowania zdarzeń podczas dyżuru
Bez dokumentacji trudno bronić się w razie skarg czy sporów. Prawa i obowiązki nauczyciela dyżurującego powinny obejmować także obowiązek sporządzenia notatki służbowej po poważniejszych incydentach. W regulaminie dyżurów można ująć m.in. że:
notatkę sporządza nauczyciel dyżurujący niezwłocznie po zakończeniu lekcji lub dyżuru,
opis obejmuje: datę, godzinę, miejsce, uczestników zdarzenia, opis podjętych działań oraz świadków,
notatka jest przekazywana dyrektorowi, pedagogowi/psychologowi szkolnemu lub wychowawcy zgodnie z przyjętym obiegiem dokumentów,
w przypadku wypadku sporządza się także dokumentację BHP zgodnie z procedurami (protokół powypadkowy, karta wypadku).
Praktyka pokazuje, że nawet krótkie, ale precyzyjne notatki dyżurującego często przesądzają o ocenie zdarzenia przez dyrektora, organ prowadzący, a nawet sąd. Regulamin dyżurów powinien więc jednoznacznie wskazać, że dokumentowanie poważniejszych zdarzeń to stały element pracy nauczyciela dyżurującego.
Prawa nauczyciela dyżurującego – czego może wymagać i na czym się oprzeć
Prawo do realnych warunków pełnienia dyżuru
Nauczyciel dyżurujący ma nie tylko obowiązki, ale też określone prawa. Po pierwsze – prawo do warunków, które umożliwiają realne sprawowanie opieki. W regulaminie dyżurów, a jeszcze lepiej – w ogólnych zasadach organizacji pracy – warto zapisać, że:
dyrektor zapewnia odpowiednią liczbę nauczycieli dyżurujących w stosunku do liczby uczniów i specyfiki miejsc (inne potrzeby ma mały korytarz, inne duże boisko),
nauczyciel dyżurujący nie jest obciążany w tym samym czasie innymi zadaniami (np. zastępstwem, nadzorem nad szatnią i jednoczesnym dyżurem na boisku),
miejsca dyżuru są wyposażone w podstawowe środki bezpieczeństwa – środki łączności (telefon, dzwonek alarmowy), dostęp do apteczki, jasne oznaczenia wyjść ewakuacyjnych,
grafik dyżurów jest ogłaszany z odpowiednim wyprzedzeniem, a zmiany są przekazywane nauczycielom w sposób czytelny (np. pisemnie lub w dzienniku elektronicznym).
Formalne umocowanie takich uprawnień w regulaminie dyżurów pomaga nauczycielowi w rozmowach z dyrektorem – łatwiej powołać się na konkretne zapisy, gdy dyżury zaczynają przekraczać granice rozsądku.
Prawo do wsparcia ze strony dyrektora i zespołu
Dyżur nie jest indywidualnym „zadaniem specjalnym”, lecz elementem systemu opieki nad uczniami. Nauczyciel ma prawo oczekiwać, że w sytuacjach trudnych nie zostanie z problemem sam. W regulaminie lub załączonych procedurach można wskazać, że:
dyrektor jest zobowiązany reagować na zgłoszenia nauczycieli dyżurujących dotyczące zagrożeń (np. powtarzające się bójki w danej strefie, brak oświetlenia, śliska podłoga),
w razie poważniejszych zdarzeń (np. agresji wobec nauczyciela, poważnego wypadku) nauczyciel ma prawo do natychmiastowego wsparcia dyrekcji, pedagoga/psychologa, a przy konieczności zawiadomienia służb – także do obecności drugiej osoby dorosłej przy czynnościach wyjaśniających,
zespół nauczycieli współpracuje przy wyjaśnianiu zdarzeń z dyżurów: osoby, które były świadkami incydentu, składają krótkie notatki, nie zrzucając całości ciężaru dowodowego na jednego dyżurującego,
nauczyciel może wnioskować o zmianę organizacji dyżurów lub dodatkowe wsparcie na danym odcinku (np. w okresie nasilonych konfliktów, po zgłoszeniach rodziców, podczas imprez szkolnych).
W praktyce przydaje się prosta ścieżka: dyżurujący zgłasza problem (np. powtarzające się agresywne zachowania na jednym korytarzu), dyrektor odpowiada konkretną decyzją (dodatkowy dyżur, zmiana organizacji przerwy, spotkanie z uczniami), a nie jedynie „prośbą o czujność”.
Prawo do odmowy wykonywania poleceń sprzecznych z prawem lub regulaminem
Regulamin dyżurów może wprost odwoływać się do ogólnego uprawnienia nauczyciela do odmowy wykonania polecenia, które jest sprzeczne z prawem lub narusza jego bezpieczeństwo. Dobrze jest to doprecyzować w kontekście dyżurów, np. poprzez zapis, że nauczyciel:
ma prawo odmówić pełnienia dyżuru w warunkach rażąco niebezpiecznych (np. brak oświetlenia na schodach, trwająca awaria instalacji), do czasu usunięcia zagrożeń lub zapewnienia dodatkowego wsparcia,
nie jest zobowiązany do wykonywania czynności zastrzeżonych dla innych służb (kontrola osobista, przeszukanie odzieży, zatrzymywanie uczniów siłą w sposób zagrażający zdrowiu),
ma prawo zgłosić dyrektorowi na piśmie, że organizacja dyżurów uniemożliwia sprawowanie realnej opieki (np. zbyt duża liczba uczniów na jednego dyżurującego, zbyt rozległy teren),
może zwrócić się do organu prowadzącego lub społecznej inspekcji pracy, jeśli jego zastrzeżenia dotyczące bezpieczeństwa są systemowo ignorowane.
Taki zapis nie zwalnia nauczyciela z odpowiedzialności za zapewnienie opieki, ale daje mu narzędzie do przeciwstawienia się poleceniom, które stawiają go w sytuacji bez wyjścia: ponoszenia odpowiedzialności za coś, czego nie da się wykonać w sposób zgodny z prawem i zdrowym rozsądkiem.
Prawo do szkoleń i jasnych procedur
Nie każdy nauczyciel ma doświadczenie w reagowaniu na agresję, trudne zachowania czy sytuacje kryzysowe. Dlatego dobrze, jeśli regulamin odwołuje się do obowiązku organizowania przez szkołę szkoleń oraz przekazywania jasnych procedur. Można to ująć np. w formie zapisu, że:
nowi pracownicy są zapoznawani z regulaminem dyżurów oraz innymi procedurami bezpieczeństwa przed rozpoczęciem pełnienia dyżurów,
raz w roku (lub w innym stałym cyklu) organizowane jest szkolenie przypominające z zakresu udzielania pierwszej pomocy, reagowania na agresję i ewakuacji,
nauczyciel ma prawo zwrócić się o doprecyzowanie niejasnych procedur i otrzymać odpowiedź na piśmie lub w formie aneksu do regulaminu,
w sytuacjach nowych (np. pojawienie się określonej substancji psychoaktywnej na terenie szkoły) dyrektor wprowadza doraźne, ale opisane procedury, zamiast oczekiwać „intuicyjnego” działania.
W praktyce wielu nauczycieli deklaruje, że podczas dyżuru „nie do końca wie, jak zareagować” w nietypowych sytuacjach. Wina nie leży wtedy po stronie dyżurującego, lecz organizacji pracy – brak jasnych wytycznych i szkoleń to ryzyko dla całej szkoły.
Organizacja i koordynacja dyżurów – jak ułożyć system, który działa
Wyznaczenie koordynatora dyżurów
W większych szkołach sam dyrektor często nie jest w stanie na bieżąco doglądać systemu dyżurowania. Pomocne jest wyznaczenie koordynatora dyżurów – nauczyciela lub wicedyrektora, którego zadania zostaną opisane w regulaminie. Do takich zadań można zaliczyć:
opracowanie i aktualizację grafiku dyżurów w uzgodnieniu z dyrektorem,
przyjmowanie zgłoszeń od nauczycieli dotyczących problemów na dyżurach (newralgiczne miejsca, konflikty, potrzeba dodatkowej obsady),
monitorowanie, czy dyżury są faktycznie realizowane (np. poprzez okresowe obchody, analizę notatek ze zdarzeń),
proponowanie zmian w organizacji przerw i dyżurów na podstawie zebranych danych.
Wyraźne wskazanie, do kogo nauczyciel może zwrócić się w sprawach dyżurów, skraca drogę reagowania i ogranicza sytuacje, w których problem „rozmywa się” pomiędzy wieloma osobami.
Planowanie dyżurów z uwzględnieniem specyfiki szkoły
Regulamin może określać ogólne zasady, według których układany jest grafik dyżurów. Zamiast ograniczać się do stwierdzenia, że „wszyscy nauczyciele uczestniczą w dyżurach”, lepiej wskazać kryteria planowania, np.:
zapewnienie ciągłości nadzoru na newralgicznych odcinkach (wejście główne, schody, dojście do szatni, toalety),
dostosowanie liczby dyżurów do liczby klas przebywających jednocześnie na przerwie (inne potrzeby ma szkoła, w której klasy schodzą na przerwy rotacyjnie, a inne ta, w której wszyscy wychodzą z sal jednocześnie),
uwzględnianie zajęć nauczycieli tak, by unikać skrajnych obciążeń (np. kilku dyżurów pod rząd bez możliwości odpoczynku),
przy dużym boisku – podział na sektory i przypisanie do nich konkretnych nauczycieli, tak by każdy wiedział, za który fragment odpowiada.
W praktyce dobrze sprawdza się prosty schemat: plan dyżurów wisi w pokoju nauczycielskim i jest dostępny w dzienniku elektronicznym, a przy każdej zmianie nauczyciele są informowani w sposób jednoznaczny (np. pisemna adnotacja, komunikat w e-dzienniku), a nie jedynie „ustnie na przerwie”.
Procedura zastępstw za nieobecnego nauczyciela dyżurującego
Jednym z najczęstszych problemów jest brak dyżuru z powodu nagłej nieobecności nauczyciela. Jeśli regulamin nie przewiduje jasnej procedury zastępstw, powstają luki w nadzorze. W regulaminie można określić, że:
w przypadku planowanej nieobecności nauczyciel przekazuje informację koordynatorowi dyżurów z odpowiednim wyprzedzeniem,
w razie nagłej nieobecności (choroba, sytuacja losowa) dyżur przejmuje z góry wyznaczona osoba zastępująca (np. nauczyciel z listy zastępstw dyżurowych lub dyżurujący na sąsiednim odcinku, z odpowiednim wsparciem),
dyrektor lub koordynator dyżurów ma obowiązek sprawdzić, czy wszystkie miejsca przewidziane do nadzoru mają obsadę w danym dniu,
informacja o zastępstwie jest przekazywana zainteresowanym nauczycielom jasno i w możliwie najwcześniejszym momencie.
W sytuacjach kryzysowych – np. gdy nagle nieobecnych jest kilku nauczycieli – regulamin może przewidywać uproszczony tryb: ograniczenie dostępu uczniów do części korytarzy, skrócenie przerw, czasowe zamknięcie boiska. Lepiej na kilkanaście minut zmodyfikować organizację dnia niż udawać, że nadzór istnieje „na papierze”.
Ograniczenia liczby dyżurów i prawo do przerwy
Nadmierne obciążenie dyżurami nie tylko obniża skuteczność nadzoru, ale też może naruszać przepisy prawa pracy. Regulamin dyżurów może przewidywać ogólne limity i zasady, np.:
maksymalną liczbę dyżurów dziennie lub tygodniowo dla jednego nauczyciela, z uwzględnieniem wymiaru etatu,
obowiązkową przerwę w ciągu dnia pracy, w której nauczyciel nie pełni dyżuru, tak by mógł zjeść posiłek, przygotować się do zajęć czy zwyczajnie odpocząć,
zasadę równomiernego rozkładania dyżurów – unikanie sytuacji, w której kilku nauczycieli ma dyżury stale w „trudnych” miejscach, a inni wyłącznie w spokojnych strefach,
uwzględnianie szczególnych sytuacji (np. nauczyciele w ciąży, o ograniczonej sprawności ruchowej) przy przydzielaniu dyżurów w miejscach wymagających szybkiego poruszania się, jak schody czy rozległe boisko.
W codziennej praktyce dobrze działa prosta zasada: jeśli z przyczyn organizacyjnych nauczyciel musi wyją̨tkowo pełnić więcej dyżurów, niż przewiduje regulamin, uzgadnia się z nim formę rekompensaty (np. zwolnienie z dyżuru w innym dniu lub zmniejszenie liczby zastępstw).
Dyżury w szczególnych sytuacjach – wycieczki, uroczystości, zagrożenia
Dyżur podczas wyjść i wycieczek szkolnych
Chociaż wyjścia i wycieczki są regulowane odrębnymi przepisami, dobrze, jeśli regulamin dyżurów odwołuje się do nich, wskazując, że podczas takich przedsięwzięć nauczyciel pełni funkcję opiekuna w rozumieniu przepisów o wypoczynku i bezpieczeństwie. Można dodać, że:
liczba opiekunów powinna być dostosowana do wieku i liczby uczniów oraz specyfiki wyjścia (inne potrzeby ma wyjście do kina, inne wyjazd w góry),
opiekunowie między sobą ustalają podział odpowiedzialności (np. jeden nauczyciel koncentruje się na „ogonku” grupy, drugi na przodzie),
nauczyciel-opiekun ma obowiązek jasno poinformować uczniów o zasadach bezpieczeństwa (miejsce zbiórki, numery kontaktowe, zakazy),
nadzór opiekunów trwa także w czasie przejazdów i przerw, a nie tylko „na miejscu docelowym”.
Warto też wskazać, że w przypadku dłuższych wyjazdów zasady dyżurowania w nocy czy podczas ciszy nocnej powinny być opisane w karcie wycieczki lub odrębnej instrukcji, tak by nie było wątpliwości, kto w danym momencie czuwa nad bezpieczeństwem uczniów.
Dyżury w czasie uroczystości i imprez szkolnych
Akademie, dni otwarte, dyskoteki czy festyny znacząco zmieniają organizację pracy szkoły. Regulamin może zawierać ogólną zasadę, że przy tego typu wydarzeniach sporządza się odrębny plan dyżurów, który:
określa liczbę nauczycieli odpowiedzialnych za salę gimnastyczną, korytarze, wejścia/wyjścia, szatnie, boisko,
wskazuje osoby odpowiedzialne za kontakt z rodzicami, służbami porządkowymi czy ochroną (jeśli jest zatrudniona),
precyzuje, kto nadzoruje uczniów przed rozpoczęciem i po zakończeniu imprezy (często dochodzi wtedy do największego chaosu),
uwzględnia obecność osób z zewnątrz (rodziców, gości), co wymaga innego niż zwykle podejścia do kontroli wejść.
Przykładowo: podczas dyskoteki szkolnej nauczyciele pełniący dyżur przy drzwiach nie tylko „wpuszczają” uczniów, ale też pilnują, by nie wychodzili samodzielnie z budynku bez zgody organizatora i bez odnotowania tego faktu.
Postępowanie w razie sytuacji nadzwyczajnych
Dyżurujący są często pierwszymi osobami, które zauważają pożar, zadymienie, agresywnego intruza czy inne nagłe zagrożenie. Regulamin dyżurów powinien więc być spójny z instrukcją bezpieczeństwa pożarowego i procedurami kryzysowymi szkoły. Można doprecyzować, że nauczyciel dyżurujący:
w razie zauważenia zagrożenia natychmiast uruchamia odpowiednią procedurę (np. alarm pożarowy, procedurę „ucieczka – ukrycie – powiadomienie”),
przerywa wszystkie inne czynności i skupia się na ewakuacji lub zabezpieczeniu uczniów zgodnie z przyjętym scenariuszem,
nie podejmuje działań przekraczających jego kompetencje (np. prób obezwładniania niebezpiecznej osoby, jeśli to nie jest absolutnie konieczne do ochrony życia),
po zakończeniu sytuacji kryzysowej uczestniczy w dokumentowaniu zdarzenia i analizie, co można poprawić.
Źródło: Pexels | Autor: RDNE Stock project
Dokumentowanie zdarzeń i przekazywanie informacji
Nadzór nad uczniami to nie tylko bieżące reagowanie, lecz także rzetelne dokumentowanie sytuacji. Regulamin dyżurów może opisywać, w jakich przypadkach nauczyciel dyżurujący sporządza notatkę służbową lub wpis do dziennika, oraz komu przekazuje informacje.
Przejrzyście działa podział na zdarzenia „codzienne” i „istotne”. W regulaminie można zastrzec, że nauczyciel dyżurujący:
drobne incydenty (np. jednorazowe spóźnienie na lekcję po przerwie) wyjaśnia na miejscu, bez konieczności sporządzania odrębnej notatki,
zdarzenia powtarzające się lub mogące świadczyć o narastającym problemie (np. systematyczne przepychanki tej samej grupy uczniów) odnotowuje w przyjęty w szkole sposób – najczęściej w e-dzienniku lub arkuszu wychowawczym,
poważniejsze sytuacje (uraz, agresja fizyczna, poważne zniszczenia mienia, podejrzenie użycia substancji psychoaktywnych) opisuje w formie krótkiej notatki służbowej i niezwłocznie przekazuje ją dyrektorowi lub osobie przez niego wyznaczonej.
Regulamin może wskazywać podstawowe elementy notatki: datę, godzinę, miejsce, osoby uczestniczące, krótki opis przebiegu, działania podjęte przez nauczyciela, świadków zdarzenia. Uproszczony formularz (np. jedna kartka w segregatorze w pokoju nauczycielskim lub szablon w wersji elektronicznej) znacząco ułatwia pracę i poprawia jakość dokumentacji.
Osobnym zagadnieniem jest przepływ informacji. Nauczyciel dyżurujący nie musi samodzielnie rozwiązywać wszystkich problemów wychowawczych. W regulaminie można zapisać, że:
w sprawach dotyczących konkretnej klasy informacja trafia do wychowawcy (np. przez wiadomość w e-dzienniku lub adnotację w zeszycie wychowawczym),
w sytuacjach zagrażających bezpieczeństwu lub zdrowiu uczniów nauczyciel dyżurujący ma obowiązek natychmiast kontaktować się z dyrektorem lub jego zastępcą,
przy poważnych konfliktach między uczniami nauczyciel dyżurujący może przekazać sprawę pedagogowi/psychologowi szkolnemu, załączając notatkę z przebiegu zdarzenia.
W jednej ze szkół dobrze funkcjonuje proste rozwiązanie: w pokoju nauczycielskim leży segregator „Zdarzenia na przerwach”, w którym nauczyciele dyżurujący zostawiają krótkie notatki dla wychowawców. Raz w tygodniu pedagog analizuje wpisy i wyłapuje sytuacje, które wymagają szerszej interwencji.
Współpraca z innymi pracownikami szkoły podczas dyżuru
Dyżur nauczyciela nie odbywa się w próżni. W wielu szkołach obecni są pracownicy obsługi (woźni, konserwatorzy), portierzy, czasem także pracownicy ochrony. Regulamin dyżurów może uporządkować zakres współpracy, tak by było jasne, kto i w jakich sytuacjach pomaga nauczycielowi dyżurującemu.
Praktyczne zapisy mogą wskazywać, że nauczyciel dyżurujący:
w razie problemu technicznego (zalana podłoga, uszkodzone drzwi, awaria oświetlenia) nie podejmuje samodzielnie napraw, lecz powiadamia wyznaczonego pracownika obsługi,
w kwestiach dotyczących wejścia osób z zewnątrz (kurierzy, rodzice, serwis techniczny) współdziała z portiernią lub ochroną, nie „przejmując” ich obowiązków, lecz sygnalizując niepokojące sytuacje,
w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa może poprosić pracowników obsługi o wsparcie w zabezpieczeniu strefy (np. zamknięcie dodatkowych drzwi, odgrodzenie fragmentu korytarza), jednak nadal to nauczyciel odpowiada za bezpośredni nadzór nad uczniami.
Warto, by regulamin odsyłał wprost do innych wewnętrznych dokumentów, np. instrukcji dla portierni, procedury wejścia osób postronnych, zasad korzystania z boiska po lekcjach. Dzięki temu nauczyciele dyżurujący wiedzą, jakie są granice ich roli i kiedy powinni zaangażować inne osoby.
Zakres odpowiedzialności nauczyciela a odpowiedzialność uczniów i rodziców
W regulaminie dyżurów można krótko odnieść się do tego, czego nauczyciel dyżurujący nie jest w stanie zagwarantować. Zbyt ogólne oczekiwanie „pełnej kontroli nad każdym uczniem przez cały czas” powoduje rozczarowania i konflikty.
Jasne sformułowania mogą obejmować m.in.:
podkreślenie, że nauczyciel dyżurujący sprawuje nadzór rozsądny i możliwy do wykonania w danych warunkach (liczba uczniów, rozległość terenu), a nie absolutną kontrolę nad każdym zachowaniem,
wskazanie, że uczniowie są zobowiązani do stosowania się do poleceń nauczyciela dyżurującego i przestrzegania regulaminu szkoły także w czasie przerw,
odwołanie do obowiązków rodziców w zakresie przygotowania dziecka do bezpiecznego funkcjonowania w szkole (np. zakaz przynoszenia niebezpiecznych przedmiotów, poinformowanie o przeciwwskazaniach zdrowotnych).
Takie zapisy nie zwalniają nauczyciela z odpowiedzialności, ale urealniają oczekiwania i ułatwiają obronę przed zarzutami, że „nauczyciel nie dopilnował”, gdy uczeń wbrew wyraźnym zakazom i poleceniom podjął ryzykowne działanie.
Szkolenia i doskonalenie w zakresie pełnienia dyżurów
Skuteczny nadzór wymaga nie tylko dobrej woli, lecz także konkretnych umiejętności: obserwacji, komunikacji, reagowania na agresję, udzielania pierwszej pomocy. Regulamin dyżurów może odsyłać do planu szkoleń rady pedagogicznej lub wprost wskazywać, że dyrektor zapewnia nauczycielom cykliczne szkolenia dotyczące bezpieczeństwa na przerwach.
W praktyce mogą się sprawdzić m.in.:
wewnętrzne warsztaty z analizy trudnych sytuacji (np. nagrania z monitoringu – oczywiście z poszanowaniem RODO – omawiane anonimowo pod kątem tego, co można było zrobić inaczej),
szkolenia z deeskalacji konfliktów i rozmowy z uczniem pobudzonym emocjonalnie,
przypomnienie procedur ewakuacji i udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej,
mini-instrukcje dla nowych nauczycieli i stażystów – np. krótkie omówienie „dobrych praktyk” dyżurowania podczas pierwszych posiedzeń rady.
Dobrym zwyczajem jest też krótkie, coroczne omówienie doświadczeń z minionego roku: w których miejscach najczęściej dochodziło do incydentów, jakie zmiany organizacyjne się sprawdziły, czego brakuje w obecnym regulaminie. Taka ewaluacja pozwala regulaminowi „żyć”, a nie pozostawać martwym dokumentem.
Komunikacja z uczniami – jasne zasady na przerwach
Nawet najlepiej opisany regulamin dyżurów nie zadziała, jeśli uczniowie nie znają podstawowych zasad obowiązujących na przerwach. Nauczyciel dyżurujący jest tutaj kluczowym „przekaźnikiem” między dokumentem a codzienną praktyką.
W regulaminie można wskazać, że do zadań nauczyciela dyżurującego należy także przypominanie uczniom zasad korzystania z przestrzeni wspólnych, w szczególności:
poruszania się po schodach (zasada prawej strony, zakaz biegania, szczególna ostrożność przy śliskiej podłodze),
używania sprzętów na boisku czy w sali gimnastycznej (np. zakaz wchodzenia na bramki, korzystania z przyrządów bez obecności nauczyciela),
zachowania w toaletach i szatniach (szacunek dla prywatności, zakaz nagrywania i robienia zdjęć),
reagowania na polecenia nauczycieli i sygnały alarmowe (np. na dzwonek ewakuacyjny).
W wielu szkołach dobrze sprawdza się wspólne, jednolite nazewnictwo i krótkie komunikaty, których używają wszyscy nauczyciele dyżurujący, np. „schodzimy z korytarza – przygotowanie do dzwonka” zamiast indywidualnych formuł. Uczniowie łatwiej rozumieją oczekiwania, gdy komunikaty są spójne.
Dyżurujący a prawa nauczyciela do wsparcia i ochrony
Nauczyciel dyżurujący ma nie tylko obowiązki, ale też prawo do ochrony dóbr osobistych i wsparcia ze strony dyrektora. Regulamin może delikatnie ten aspekt podkreślić, tak by nauczyciele nie mieli poczucia, że w sytuacjach trudnych są pozostawieni sami sobie.
Przykładowe zapisy mogą obejmować:
deklarację dyrektora, że w razie agresji słownej lub fizycznej wobec nauczyciela dyżurującego szkoła podejmuje działania zgodnie z przepisami (zawiadomienie rodziców, organów ścigania, zapewnienie wsparcia prawnego),
określenie trybu zgłaszania sytuacji naruszających dobra osobiste nauczyciela (zniesławiające wpisy w mediach społecznościowych związane z reakcją na przerwie, groźby rodziców),
zobowiązanie do omówienia trudnych zdarzeń z udziałem nauczyciela dyżurującego w zespole (np. dyrektor, wychowawca, pedagog), tak by opracować wspólną linię postępowania – zamiast przerzucania odpowiedzialności na pojedynczą osobę.
W praktyce istotne jest, by nauczyciel wiedział, że jeżeli na dyżurze musi podjąć niepopularną decyzję (np. wyprosić ucznia z boiska z powodu niebezpiecznego zachowania), nie zostanie później „zostawiony” sam w sporze z rodzicami, a szkoła będzie konsekwentnie stała za nim, o ile działał zgodnie z regulaminem.
Ocena funkcjonowania systemu dyżurów i zmiany w regulaminie
System dyżurów nie powinien być stały na lata. Zmienia się budynek, liczba uczniów, styl spędzania przerw. Regulamin, który nie nadąża za tymi zmianami, traci sens. W dokumencie można wskazać mechanizm okresowego przeglądu i aktualizacji zasad dyżurowania.
W praktyce może to wyglądać następująco:
raz w roku dyrektor zwołuje krótkie spotkanie zespołu odpowiedzialnego za bezpieczeństwo (np. koordynator dyżurów, pedagog, kilku nauczycieli z różnych etapów),
analizowane są zgłoszenia nauczycieli dotyczące trudności na dyżurach, wnioski z notatek o zdarzeniach, ewentualne uwagi rodziców,
na tej podstawie przygotowuje się propozycje korekt – np. zmiany rozmieszczenia dyżurów, doprecyzowanie zadań w newralgicznych miejscach, aktualizację procedur kryzysowych,
po zatwierdzeniu zmian przez dyrektora (i, jeśli statut tak stanowi, przez radę pedagogiczną) nauczyciele otrzymują jasny komunikat o wejściu w życie nowej wersji regulaminu.
Dobrym nawykiem jest zaznaczanie w regulaminie daty ostatniej aktualizacji i krótkie wypunktowanie, co się zmieniło. Dzięki temu nauczyciele szybko orientują się, na co powinni zwrócić szczególną uwagę, a odpowiedzialność za bezpieczeństwo na przerwach staje się realnie wspólnym zadaniem całej szkoły, a nie tylko formalnym obowiązkiem kilku osób pełniących dyżur.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jakie są podstawowe obowiązki nauczyciela podczas dyżuru?
Do podstawowych obowiązków nauczyciela dyżurującego należy przede wszystkim punktualne stawienie się na wyznaczone miejsce i nieprzerwane pełnienie dyżuru przez cały jego czas. Nauczyciel powinien być fizycznie obecny tam, gdzie przydzielono mu nadzór, a nie np. w pokoju nauczycielskim czy sekretariacie.
W czasie dyżuru nauczyciel ma prowadzić aktywny nadzór nad uczniami: przemieszczać się po korytarzu czy boisku, obserwować miejsca newralgiczne (schody, toalety, szatnie, wyjścia) oraz reagować na niebezpieczne zachowania (bójki, bieganie po schodach, wychylanie się przez okna). W razie zdarzenia powinien udzielić pomocy lub wezwać odpowiednie służby oraz – w poważniejszych przypadkach – udokumentować incydent.
Za co dokładnie odpowiada nauczyciel dyżurujący – czy ma „pełną” odpowiedzialność za uczniów?
Nauczyciel dyżurujący odpowiada za zachowanie należytej staranności w sprawowaniu opieki, a nie za absolutne wyeliminowanie wszystkich zagrożeń. Oznacza to, że powinien robić to, czego można racjonalnie oczekiwać od starannego pedagoga: być na stanowisku, obserwować uczniów, reagować na sygnały zagrożenia i stosować ustalone procedury.
Jeżeli nauczyciel opuści stanowisko, zajmuje się w tym czasie sprawami prywatnymi albo ignoruje oczywiste ryzykowne zachowania, jego odpowiedzialność za wypadek może być realna. Jeżeli natomiast do zdarzenia dojdzie mimo jego obecności i prawidłowej reakcji (np. nagły omdlenie, gwałtowna bójka bez wcześniejszych sygnałów), odpowiedzialność może zostać ograniczona lub wyłączona.
Na jakich przepisach opiera się obowiązek pełnienia dyżurów przez nauczycieli?
Obowiązek dyżurowania nie zawsze jest nazwany wprost w przepisach, ale wynika z ogólnego zadania zapewnienia uczniom opieki i bezpieczeństwa. Kluczowe są tu: ustawa Prawo oświatowe (obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa uczniom w czasie wszystkich zajęć organizowanych przez szkołę), Karta Nauczyciela (obowiązek realizowania zadań opiekuńczych i wychowawczych) oraz przepisy BHP dotyczące szkół.
Szczegółowe zasady organizacji dyżurów określa statut szkoły oraz regulaminy wewnętrzne (regulamin dyżurów, regulamin przerw, procedury bezpieczeństwa). To w nich doprecyzowuje się, kto, gdzie i kiedy pełni dyżur oraz w jaki sposób ma reagować na konkretne sytuacje.
Czego nie wolno wymagać od nauczyciela dyżurującego w regulaminie?
Regulamin dyżurów nie może nakładać na nauczyciela obowiązków niemożliwych do wykonania lub sprzecznych z prawem. Nie powinno się wymagać m.in. jednoczesnego nadzoru nad zbyt rozległym terenem (kilka pięter, duży teren zewnętrzny), jeśli fizycznie nie da się go ogarnąć wzrokiem, ani samodzielnego nadzoru nad setkami uczniów w sytuacji, gdy przepisy i zdrowy rozsądek wymagają kilku opiekunów.
Nauczyciela dyżurującego nie można też obciążać zadaniami niezwiązanymi z opieką, np. obsługą sekretariatu, wykonywaniem czynności wymagających uprawnień ochrony (przeszukanie torby, kontrola osobista). Takie oczekiwania powinny być jasno wykluczone w regulaminie, aby nie przerzucać na nauczycieli odpowiedzialności, której prawo od nich nie wymaga.
Czy nauczyciel może samodzielnie zmienić miejsce pełnienia dyżuru?
Nauczyciel nie powinien samowolnie zmieniać miejsca dyżurowania, jeżeli zostało ono wyraźnie określone w grafiku dyżurów. Regulamin powinien jednoznacznie wskazywać, że każde stanowisko ma przypisanego nauczyciela, a zmiany odbywają się wyłącznie za zgodą dyrektora lub osoby koordynującej dyżury.
Samowolne przeniesienie się np. z korytarza na boisko powoduje, że jakaś przestrzeń pozostaje bez opieki. W razie wypadku w tym miejscu może to skutkować zarzutem nienależytego nadzoru. Dlatego lista dyżurów i zasady zastępstw powinny być precyzyjnie opisane i przestrzegane.
Jakie elementy koniecznie powinny znaleźć się w regulaminie dyżurów nauczycielskich?
Regulamin dyżurów powinien w sposób konkretny określać:
imienny grafik dyżurów (kto, gdzie i w jakich godzinach pełni dyżur),
obowiązek punktualnego stawiennictwa oraz nieprzerwanego pełnienia dyżuru,
zasady aktywnego nadzoru nad uczniami i reagowania na zagrożenia,
obszar odpowiedzialności (korytarze, schody, toalety, wejścia, szatnie, boisko),
procedury postępowania w sytuacjach awaryjnych (wypadek, bójka, pożar, zagrożenie z zewnątrz),
zasady zastępstw i przekazywania dyżuru kolejnemu nauczycielowi.
Dobrze napisany regulamin rozróżnia także odpowiedzialność nauczyciela dyżurującego (bieżący nadzór) od odpowiedzialności dyrektora i organu prowadzącego (organizacja odpowiedniej liczby dyżurów, warunki BHP, wyposażenie), co porządkuje ewentualne spory i kontrole.
Czy regulamin dyżurów może być inny w każdej szkole?
Tak, regulamin dyżurów powinien być dostosowany do realiów konkretnej szkoły: jej wielkości, układu budynku, liczby uczniów, obecności boisk czy szatni. Warunkiem jest jednak pełna zgodność z przepisami wyższego rzędu – Prawem oświatowym, Kartą Nauczyciela, rozporządzeniami BHP i statutem szkoły.
Oznacza to, że każda szkoła może inaczej rozłożyć dyżury, inaczej wyznaczyć strefy nadzoru czy wprowadzić własne procedury bezpieczeństwa, ale nie może ograniczać ustawowych obowiązków opiekuńczych ani przerzucać na nauczycieli zadań sprzecznych z prawem lub zdrowym rozsądkiem.
Wnioski w skrócie
Dyżury nauczycieli muszą być szczegółowo uregulowane w regulaminach i procedurach, bo brak jasnych zasad ujawnia się dopiero przy wypadkach, sporach z rodzicami czy kontrolach.
Dobrze przygotowany regulamin dyżurów chroni zarówno uczniów (realna opieka), jak i nauczycieli (jasne wymagania i granice obowiązków) oraz ułatwia dyrektorowi organizację i rozliczanie zadań opiekuńczych.
Regulamin dyżurów musi być zgodny z Prawem oświatowym, Kartą Nauczyciela, przepisami BHP i statutem szkoły, a jednocześnie uszczegóławiać je w realiach konkretnej placówki (miejsca, zakres nadzoru, zasady zastępstw, procedury zagrożeń).
Odpowiedzialność nauczyciela dyżurującego opiera się na zasadzie należytej staranności – odpowiada on za rzetelny nadzór, a nie za absolutne wyeliminowanie wszystkich zdarzeń losowych, na które reaguje zgodnie z możliwościami.
Szkoła i organ prowadzący ponoszą odpowiedzialność organizacyjną za zapewnienie odpowiedniej liczby dyżurów, warunków i procedur, dlatego w regulaminie trzeba jasno rozdzielić odpowiedzialność nauczyciela dyżurującego i dyrektora.
Regulamin powinien określać także granice tego, czego nie wolno wymagać od dyżurującego (np. nadzór nad zbyt rozległym terenem, jednoczesne inne obowiązki, czynności zastrzeżone dla ochrony), by uniknąć nieformalnych i niezgodnych z prawem oczekiwań.
